MJESTO DUHOVNOG OTPORA

 

Krajem juna 1992. godine grupa grafičkih radnika šaputala je o prilično sakrivenoj maloj štampariji zaključanoj u privatnoj kući. Njen vlasnik, njihov kolega, napustio je Mostar i tek pripremljena za rad štamparija ostala je neupotrebljavana. Ideja je bila staviti je u funkciju i za potrebe Samostalnog bataljona odbrane Mostara, ali problem je bio što je Omladinska štamparija Doma mladih već bila u toj funkciji i zadovoljavala sve potrebe. Argument zagovornika ideje mobilizacije ove nove štamparije je bio da je Omladinska štamparija u zapadnom dijelu Grada i da je u svakom trenutku HVO može blokirati ili pak prisvojiti, a nova štamparija bi se mogla preseliti u neki prostor u istočnom dijelu grada. Drugi problem je bio mjesto kuće u kojoj se trenutno nalazila štamparija. Bilo je to tačno preko puta ulazne kapije Sjevernog logora koji su već zaposjele jedinice HVO. Oni su pokušali razgovarati sa nekim rukovodiocima iz bataljona, ali nisu naišli na razumjevanje. Onda su mene počeli opsjedati, kako su mi rekli, uvjereni da ću ja nekoga ubjediti, jer sam vojnik, za razliku od njih. Iskreno, meni se ideja učinila potpuno razumljivom i opravdanom. Međutim, vrijeme je brzo prolazilo a sa vremenom i strah da bi štamparija mogla biti otkrivena od strane HVO-a. U međuvremenu je formirana Prva mostarska brigada, a za komandanta Trećeg bataljona, u čiji je sastav ušla i moja četa, postavljen Mustafa Isović. Konstantno razgovarajući o štampariji i njenim mogućnostima komandir Pete čete Samostalnog bataljona odbrane Mostara Suad Muharemović je pristao da Štampariju smjestimo u hol Kino dvorane Doma Armije koji je bio kasarna njegove, odnosno moje, čete, te da će on sve majstore mobilisati kao vojnike njegove čete uz uslov da sa nekim iz viših komandi dogovorimo izuzimanje i prevoz opreme. Razgovor sa komandantom Trećeg bataljona bio je kratak i plodan. Podržao je ideju. Dogovorio je sa komandantom Prvog bataljona Mithadom Hujdurom da nam obezbijedi kamion sa ceradom, mali viljuškar i grupu naoružanih vojnika da obezbijede izuzimanje opreme. U kasno popodne krajem jula na očigled stražara HVO-a pred kapijom Sjevernog logora u munjevitoj akciji obijena su vrata, utovarene mašine i nešto repro materijala i bez ikakvih problema kamion se uputio prema Domu armije.

Trebalo je sedam dana da se prostor pripremi, mašine očiste i sve stavi u funkciju. I Štamparija je proradila. Prvi materijali koji su štampani bili su razni obrasci za jedinice, zastave R BiH, zastave Armije R BiH, obilježja jedinica, bedževi, trake za glavu, dozvole za kretanje i slično. Vrlo brzo, nakon pokretanja štamparije, počeli smo izdavati Informativni list, glasilo za potrebe Trećeg bataljona. Izlazio je svaki dan, najprije na dvije straniuce, a kasnije po potrebi i na više. Uz Štampariju osposobili smo i mali studio za snimanje audio materijala i okupili grupu muzičara koji su svakodnevno vježbali, nastupali i komponovali nove patriotske pjesme. Dom Armije postajao je mjesto stvaranja, mjesto duhovnog otpora i mjesto gdje pored vojske rado dolaze i civili. Pored štamparije okupili su se i mladi glumci Mostarskog teatra mladih i dio članova Scene mladih RKUD „Abrašević“. U ljeto 1992. godine u Domu Armije u jednomjesečnom trajanju organizovano je tradicionalno Mostarsko ljeto 1992, te dodjeljene nagrade „MOST“ za najbolja umjetnička ostvarenja. Organizovani su i tradicionalni skokovi sa Starog mosta, po prvi put sa rednim brojem od rušenja skele mosta. Bili su to 426. skokovi po redu.

Već u oktobru Ratni teatar kako smo nazvali okupljene glumce izveo je premijerno predstavu „Pax Bosniensis iliti snoviđenja Pete čete“. Bila su to scenski oblikovana ratna iskustva samih aktera, njihovih porodica i prijatelja. Predstava će biti igrana tokom rata, a u poratnom periodu kao kultna predstava Mostarskog teatra mladih obići Svijet i svjedočiti o stradanju, ali i otporu bosansko-hercegovačkog čovjeka u borbi za svoju opstojnost. Pored ove predstave izvedena je i predstava inspirisana poezijom Maka Dizdara „Zapis o zemlji“.

Sama štamparija preuzimala je štampu za cijelu brigadu brojnih dokumenata i potrebnih štampanih materijala.U jesen 1992. godine sve ove aktivnosti objedinjene su u jedan vod i postale prištapska jedinica Trećeg bataljona pod imenom IPD vod Trećeg bataljona.

Formiranjem 4. Korpusa ARBiH IPD vod se preimenuje u Vojnički klub 41. Motorizovane brigade i svoje aktivnosti širi na čitavu brigadu. Informativni list mjenja ime u Dnevni informativni list, poznatiji kao DIL, i postaje jedno od glasila brigade. Sve aktivnosti se šire i u Domu Armije, zapravo imamo kontinuitet kulturnih dešavanja, predstava, koncerata, tribina, javnih intervjua i slično. Početkom 1993. godine izdajemo kasetu sa 4 nove patriotske pjesme autora iz naša muzičke sekcije i snimljenih u našem malom studiju.

Aktivnosti cvjetaju i konstantno se umnožavaju. I onda dolazi 9. maj 1993. godine i sve se mjenja. Za neko vrijeme staju dramske, muzičke i druge kulturne aktivnosti. Oprema muzičkog studija stavlja se na raspolaganje za oživljavanje Ratnog studija Radija BiH, čija je oprema oduzeta od HVO-a a novinari, uglavnom, pohapšeni. I Omladinska štamparija je, takođe, oduzeta. Tad je tek shvaćena dalekovidnost odluke da se i ova mala štamparija u Domu Armije izuzme i stavi u funkciju. Sada je u njoj štampano sve za potrebe jedinica 4. Korpusa ARBiH, a sve stravljeno pod komandu Odjeljenja za moral 4. Korpusa. Dnevni informativni list postaje prava mala dnevna novina koja se sa zanimanjem isčekuje.

Početkom 1994. godine po formaciji formira se Umjetnička četa 4. Korpusa i sve ranije aktivnosti u potpunosti zaživljavaju i popunjavaju se kadrovski. Oživljava i likovna sekcija koju voidi akademski slikar Jusuf Nikšić. Ponovo oživljavaju kulturne aktivnosti. Obilaze se sa prigodnim programima i jedinice na linijama, ali i osmišljavaju brojne druge aktivnosti. Nabavkom video topa česte su projekcije filmova na terenu, ali i muzički programi. DIL stiže u sve jedinice u zoni odgovornoisti 4. Korpusa što je značajno povećalo njegov tiraž. Štamparija seli u veći, adekvatniji prostor i pruža usluge, pored vojske i uspostavljenim civilnim organima vlasti.

Preseljenjem koimande 4. Korpusa ARBiH u Jablanicu formira se Dom Armije 4. Korpusa koji djeluje u Muzeju Bitke za ranjenike. Postavlja se izložba o ratnom putu jedinica 4. Korpusa, a Dom Armije postaje žarište kulturno-obrazovnih aktivnosti. Valja izdvojiti Smotru koračnica u izvedbi predstavnika svih jedinica 4. Korpusa, višemjesečni kviz znanja u kojem su učešće uzele ekipe svih jedinica korpusa što je pobudilo ogroman interes građana. Posebno vrijedna pažnje bila je organizacija Susreta svih umjetničkih četa kioje su djelovale u okviru Armije RBiH.

U tom periodu organizovana je i velika izložba slika akademika Affana Ramića. Sve ove aktivnosti odvijale su se sa stalnim rastom do potpisa Dejtoinskog sporazuma, a onda su postepeno demobilizacijom i prestrankom borbenih dejstava gašene i prelazile u nadležnost civilnih struktura. Jedino je štamparija u kontinuitetu nastavila sa svojim rado do 1996. godine kada je kao dio vojne formacije prestala postojati.

Danas, nakon dosta godina može se konstatovati da su ove aktivnosti bile izuzetna snaga duhovnog otpora koja je dala izuzetan doprinos ukupnom otporu agresiji na RBiH.