POLITIKA PAMĆENJA I ETNIZACIJA KULTURNOG NASLIJEĐA: KRITIČKI OSVRT NA "ŠANTIĆEVE VEČERI POEZIJE" U MOSTARU

 

Politika pamćenja i etnizacija kulturnog naslijeđa: Kritički osvrt na "Šantićeve večeri poezije" u Mostaru

Pitanje historijskog kontinuiteta, rednih brojeva manifestacija i "vlasništva" nad kulturnim naslijeđem u postdejtonskoj Bosni i Hercegovini — a posebno u Mostaru — predstavlja klasičan primjer politike pamćenja (memory politics) i ideološke instrumentalizacije kulture. Slučaj organizacije Šantićevih večeri poezije i tretmana lika i djela Alekse Šantića jasno oslikava duboke institucionalne, političke i identitetske rascjepe u gradu.

1. Historijsko-hronološki apsurd i "izmišljanje tradicije"

Nedavno promovisanje "107. Šantićevih večeri poezije" dovodi do ozbiljnih matematičkih i historijskih nelogičnosti. Ako je Aleksa Šantić preminuo 1924. godine, ovakva numeracija direktno sugeriše da su memorijalne večeri poezije započele još za njegovog života, oko 1919. godine, što je sa stajališta komemorativne prakse neodrživo.

Još je obmanjujući prećutni stav da se manifestacija održavala u kontinuitetu i tokom Drugog svjetskog rata. U periodu NDH (1941–1945), srpska kulturna društva bila su zabranjena, imovina im je zaplijenjena, a pripadnici srpskog naroda izloženi sistemskom progonu. Tvrdnja o neprekinutom održavanju u tom periodu historijski je netačna. Sličan diskontinuitet dogodio se i tokom rata devedesetih godina, kada je rad kulturnih društava u Mostaru bio zamrznut, a grad izložen oružanim sukobima.

Teoretičar Eric Hobsbawm ovaj fenomen naziva izmišljanjem tradicije (Invented Tradition) — procesom u kojem se savremene strukture pokušavaju legitimisati lažnim ili usiljenim kontinuitetom. Konstruisanjem izmišljenih decenija nastoji se stvoriti utisak vjekovnog, neprikosnovenog prisustva i vještačkog legitimiteta, čime se političkim narativima pridaje historijska težina koja u stvarnosti nije postojala.

2. Dvojstvo "Prosvjeta" i borba za legitimitet

Razumijevanje ovog problema zahtijeva i uvid u institucionalni rascjep unutar same zajednice. U Mostaru djeluju dva udruženja pod istim imenom:

·  SPKD „Prosvjeta” (obnovljena 1990. godine): Nastala u sklopu demokratskih promjena i vezana za centralu u Sarajevu, sa ciljem očuvanja inkluzivnijeg, tradicionalnog mostarskog i bosanskohercegovačkog okvira.

·  SPKD „Prosvjeta” Gradski odbor Mostar: Formirana znatno kasnije, blisko interesno i ideološki povezana sa političkim režimom u Banja Luci i strukturom Srpske pravoslavne crkve.

Preuzimanjem organizacije manifestacije od strane druge, politički favorizovane frakcije, uslijedila je i promjena numeracije. Time je novoformirana struktura nastojala sebi prisvojiti cjelokupnu viševjekovnu tradiciju mostarskih književnih okupljanja, dok se istovremeno potiskuje rad i historijska uloga obnovljene Prosvjete.

3. Povlačenje Grada i privatizacija pjesnika

Najproblematičniji segment ove transformacije jeste postupak gradskih vlasti Mostara. Predavanjem organizacije manifestacije i prestankom direktnog učešća u dodjeli Književne nagrade "Aleksa Šantić", Grad se praktično odrekao vlastitog kulturnog stuba.

Ovakvim činom napravljena je višestruka šteta:

·  Svođenje pjesnika na etnički okvir: Aleksa Šantić, koji je svojim stihovima slavio komšiluk, Mostar i univerzalne ljudske vrijednosti, predat je u ruke jednoj političko-vjerskoj opciji čime je sveden kao pjesnik na ekskluzivno "jednonacionalnog" pjesnika.

·  Marginalizacija i etničko tarabljenje: Prepustivši Šantića jednoj strani, ostali etnički i politički narativi u gradu dodatno se distanciraju od njegovog djela, čime grad gubi jedan od svojih rijetkih kohezivnih simbola.

·  Gubitak značaja Nagrade "Aleksa Šantić": Nagrada koja je nekada imala opštepriznati regionalni i književni ugled, svodi se na lokalni i frakcijski okvir.

Zaključak

Instistiranje na rednim brojevima koji ignorišu ratove, zabrane rada i faktičko nepostojanje organizacije ne predstavlja nikakvo očuvanje tradicije, već svjesnu historijsku konstrukciju u službi savremene politike identiteta.

Grad Mostar je izbjegao svoju kulturnu i društvenu odgovornost prepuštajući pjesnika jednoj političko-vjerskoj struji. Umjesto da Šantićeve večeri poezije budu gradski i regionalni praznik koji spaja građane, one su pretvorene u platformu za etničko markiranje teritorije i prošlosti. Šantićevo djelo se ne štiti falsifikovanjem hronologije i ekskluzivizacijom, već istinom, čuvanjem pjesničkog teksta i otvaranjem njegove ostavštine svim građanima Mostara.