Evropsko ogledalo: Kako je Zapad izmislio „bosansku prijetnju“ da sakrije sopstveno saučesništvo

 Evropsko ogledalo: Kako je Zapad izmislio „bosansku prijetnju“ da sakrije sopstveno saučesništvo

I. Mostarsko priznanje

U proljeće uoči izbijanja rata, u Mostaru – gradu koji će ubrzo postati svjetski simbol brutalnog urbicida i destrukcije – sjedio sam na sastanku koji je, na sopstveni zahtjev, sa nama iz Kluba intelektualaca organizovao tadašnji američki ambasador u Jugoslaviji, Warren Zimmermann. Protokolom je bilo predviđeno da razgovor traje svega jedan sat. Međutim, suočen sa našim argumentima, analizama i jasnim upozorenjima o kataklizmi koja se sprema, sastanak se pretvorio u višesatnu raspravu duboko u noć. Ambasador je bio toliko uzdrman da je otkazao dalji put, noćio u Mostaru, a sutrašnji sastanak u Predsjedništvu u Sarajevu pomjerio. Svoje kašnjenje je pred novinarima opravdao riječima: „Fascinantni Klub intelektualaca u Mostaru.“

Ali iza te diplomatske fascinacije krila se mračna stvarnost. U jednom trenutku, vidno uznemiren istinom koju je čuo od nas, Zimmermann je izgovorio rečenicu koja će postati najpreciznija, ale i najstrašnija definicija zapadne politike na Balkanu u naredne tri decenije:

„Mi smo u ovaj projekat ušli da srušimo sistem, ali zaigrali smo na pogrešne ljude i ruši se država.“

To nije bilo obično diplomatsko nesnalaženje; bilo je to ogoljeno priznanje geopolitičkog diletantizma velikih sila. Za arhitekte novog svjetskog poretka, stabilnost jedne suverene evropske zemlje i životi miliona njenih građana bili su tek kolateralna šteta u hladnoratovskom preslagivanju karata. Ti „pogrešni ljudi“ – etnonacionalisti i šovinisti koje je Zapad svjesno pustio s lanca da sruše stari sistem – preko noći su postali njihovi pregovarački partneri. To priznanje u Mostaru najavilo je tragediju i saučesništvo koje u Bosni i Hercegovini neprekidno traje već 35 godina.

II. Apsurd velikih brojki i mali narativi

Tri i po decenije nakon tog sastanka, isti onaj diletantizam i licemjerje zapadnih činovnika kriju se iza jedne druge, jednako opasne teze: one o Bosni i Hercegovini kao „tempiranoj bombi“ i izvoru „islamskog radikalizma“ u srcu Evrope. Taj tendenciozni narativ služi isključivo kao paravan za pranje savjesti zapadnih vlada i opravdanje za održavanje nakaradnog političkog sistema u BiH. Međutim, hladna statistika ruši taj mit u sekundi.

Prema službenom popisu iz 2013. godine, u Bosni i Hercegovini živi oko 1,79 miliona muslimana. Strani analitičari ovaj podatak često prezentuju sa dozom dramatičnosti. Ali šta se dešava kada te brojke stavimo u kontekst stvarne demografije današnje Evrope?

U širem području Pariza (regija Île-de-France) živi između 1,7 i 2 miliona muslimana. U širem području Londona živi oko 1,32 miliona, dok u Moskvi ta brojka doseže između 1,5 i nevjerovatnih 3 miliona. Dakle, u samo jednom jedinom evropskom megapolisu živi jednako ili znatno više muslimana nego u cijeloj Bosni i Hercegovini.

Pa ipak, dok se Pariz, London ili Moskva tretiraju kao sekularne prijestolnice sa „sociološkim izazovima integracije“, Bosna i Hercegovina se permanentno stigmatizuje kao bezbjednosna prijetnja Evropi. Ključna razlika koju zapadni teoretičari svjesno ignorišu jeste porijeklo: dok su muslimanske zajednice na Zapadu uglavnom proizvod modernih imigracionih talasa i dubokih kolonijalnih trauma (što ih nerijetko čini reaktivnijim i ratobornijim), bosanski muslimani su autohtoni Evropljani. Genetika i istorija potvrđuju da oni spadaju u najstarije narode ovog kontinenta, a njihov islam je vijekovima oblikovan kroz evropsko prosvjetiteljstvo, antifašističku borbu i kulturu suživota. Promjena vjere na ovim prostorima kroz istoriju često je bila pragmatičan čin, sličan današnjoj promjeni političke stranke, a ne plod radikalnog fanatizma.

III. Izvoz radikalizma i selektivno sljepilo

Drugi stub na kojem bjelosvjetski činovnici i regionalni propagandisti grade narativ o opasnosti jeste priča o stranim islamskim dobrovoljcima tokom rata u Bosni i Hercegovini. Ta tema se i danas, tri decenije kasnije, plasira sa jasnom namjerom da se izjednači krivica, relativizuje genocid i opravda sramni embargo na oružje koji je devedesetih vezivao ruke žrtvi.

Međutim, činjenice ponovo govore potpuno drugačiji jezik. Tokom čitavog rata, u Bosni i Hercegovini je boravilo ukupno oko 1.300 stranih islamskih boraca. U vojsci koja je brojala preko 200.000 ljudi, to predstavlja manje od 0,6 odsto ukupnih snaga – statističku marginu. Ali ono što je za stranu publiku najšokantnije jeste porijeklo tih ljudi. Oni u velikoj većini nisu stigli iz bliskoistočnih pustinja, već su u Bosnu ušetali sa britanskim, francuskim ili belgijskim pasošima.

Ti borci nisu bili proizvod bosanskog društva, bosanske tradicije niti bosanskih medresa. Oni su bili nusprodukt neuspjele integracije, getoizacije i radikalizacije unutar predgrađa Londona – tada u obavještajnim krugovima ironično nazivanog „Londnistan“ – ili Pariza. Zapad je zapravo izvezao svoj unutrašnji sociološki i bezbjednosni problem na teritoriju zemlje koja je krvarila pod agresijom. Najveći civilizacijski trijumf bosanskih muslimana bio je upravo u tome što su, uprkos potpunom okruženju, gladi i genocidu, pružili snažan unutrašnji, institucionalni otpor tim uvezenim ideologijama. Te formacije su odmah po završetku rata rasformirane, a država ih se zakonski i odlučno odrekla. Bosna nije radikalizovala Evropu; Evrope je pokušala radikalizovati Bosnu.

Paralelno s tim, Zapad pokazuje apsolutno selektivno sljepilo za jednu drugu vrstu uvoznog radikalizma. O hiljadama ruskih, grčkih, ukrajinskih ili rumunskih dobrovoljaca koji su se borili u redovima Vojske Republike Srpske i počinili najstrašnije zločine, u evropskim kancelarijama se do danas ćuti. Grčka dobrovoljačka garda, pod direktnom komandom Ratka Mladića, marširala je u Srebrenicu u julu 1995. godine, podižući svoju zastavu na ruševinama. Ti ljudi su dolazili vođeni idejom pravoslavnog fundamentalizma i „svetog rata“, često ispraćeni sa direktnim blagoslovima svojih lokalnih crkava.

Postavlja se prosto, ali bolno pitanje za briselsku i vašingtonsku javnost: Zašto je ruski ili grčki ekstremista sa krstom u ruci u Višegradu ili Srebrenici tek „avanturista“ ili prećutana istorijska epizoda, dok je šačica radikala sa britanskim pasošem u centralnoj Bosni proglašena globalnom geopolitičkom prijetnjom?

IV. Dayton kao civilizacijski korak unazad

Kada bjelosvjetski činovnici danas u Sarajevo stižu sa koferima punim administrativnih recepata i lekcija o ljudskim pravima i toleranciji, oni pokazuju zastrašujuće nepoznavanje istorije zemlje kojom upravljaju. Ili je, što je izvjesnije, svjesno ignorišu.

Četiri godine prije nego što su Ujedinjene nacije 1948. godine usvojile Opštu deklaraciju o ljudskim pravima, Bosna i Hercegovina je usred okupirane Evrope, u plamenu antifašističke borbe, već imala svoj sopstveni, napredniji dokument. Na Drugom zasjedanju ZAVNOBiH-a u Sanskom Mostu, 30. juna 1944. godine, usvojena je Deklaracija o pravima građana BiH. U njoj je crno na bijelo propisana potpuna ravnopravnost svih njenih naroda, sloboda vjeroispovijesti, savjesti, govora, štampe i udruživanja. Žene u Bosni i Hercegovini su pravo glasa zakonski ostvarile već u avgustu 1945. godine – punih dvadeset i šest godina prije nego što će to učiniti jedna napredna Švicarska, tek 1971. godine.

Ali paradoks ide i dublje, pravo do onog briselskog srca današnje Evrope. Dok su oko te iste 1971. godine po evropskim metropolama još uvijek svjedočili sramnim ostacima kolonijalnih „ljudskih zooloških vrtova“, gdje su crni ljudi izlagani kao egzotični eksponati iza ograda, u mom rodnom Mostaru se odvijala potpuno drugačija istorija. Kroz Pokret nesvrstanih, njihovi crni rođaci iz afričkih zemalja dolazili su u Mostar, pohađali čuvenu Vazduhoplovnu gimnaziju i vojnu akademiju, te postajali ravnopravni piloti i oficiri koji lete evropskim nebom. Dok je Zapad još uvijek vario sopstveni kolonijalni rasizam, Mostar je živio globalnu solidarnost i rasnu ravnopravnost kao najprirodniju stvar na svijetu.

Zato je Dejtonski mirovni sporazum, skrojen u režiji zapadnih sila, za Bosnu i Hercegovinu bio civilizacijski korak unazad. Umjesto da nadograđuje društvo građanskih sloboda i autohtonog antifašizma, Zapad je u Daytonu uradio upravo ono na šta je Warren Zimmermann upozorio: ostavio je „pogrešne ljude“ – kreatore rata, etnonacionaliste i klerikalne jastrebove – da glume kreatore mira.

Kroz kancelariju Visokog predstavnika (OHR) i razne međunarodne misije, u BiH je instaliran sistem modernog aparthejda. To je sistem u kojem se stvarni, agresivni kleronacionalizam koji stiže iz susjednih zemalja preko njihovih lokalnih ispostava stalno toleriše i tretira kao legitimna politika, dok se probosanske, građanske snage drže pod stalnim pritiskom. Narativ o „islamskoj prijetnji“ koristi se kao savršen mehanizam ucjene. Od žrtve inžinjeringa se traži da vječito dokazuje svoju „evropsku podobnost“ i pravi kompromise na sopstvenu štetu, kako bi se zadovoljili oni koji državu svakodnevno ruše. To nije rješavanje krize; to je njen menadžment (crisis management) koji međunarodnim biokratama opravdava visoke plate i mandate, a BiH drži u čekaonici – izolovanu, nefunkcionalnu i nemoćnu da se razvije. Svijet nije samo posmatrač bosanske tragedije koja traje 35 godina; on je njen direktni arhitekta i saučesnik.

V. Civilizacijski trijumf nad licemjerjem

Kada se svi podaci, istorijski dokumenti i lična svjedočanstva sklope u jednu sliku, magla koju bjelosvjetski činovnici decenijama raspršuju nad Bosnom i Hercegovinom potpuno nestaje. Ostaje samo ogoljena istina o saučesništvu koje traje 35 godina.

Bosna i Hercegovina nije prostor u kojem se krhki evropski mir brani od nekakvog uvezenog „islamskog radikalizma“. Istina je radikalno drugačija: Bosna i Hercegovina je prostor na kojem su bosanski muslimani, zajedno sa svim svojim komšijama koji ovu zemlju osjećaju svojom, odbranili suštinske evropske vrijednosti od – same Evrope. Odbranili su ih od evropskog neofašizma 

devedesetih, ali i od evropskog diletantizma koji je, prema Zimmermannovom priznanju u Mostaru, svjesno zaigrao na pogrešne karte.

Zato je traženje od bosanskih muslimana da svakodnevno dokazuju svoju „evropsku podobnost“ vrhunac cinizma. Dok zapadne metropole poput Londona ili Pariza danas grcaju u sopstvenim socio-kulturnim krizama, getoizaciji i uvoznom radikalizmu, u Sarajevu, Mostaru ili Tuzli islam živi onako kako je živio vijekovima – sekularno, inkluzivno i evropski. Mi smo lekcije o ljudskim pravima položili još u Sanskom Mostu 1944. godine, dok je veći dio Evrope tek učio kako da prodiše nakon sopstvenog mraka.

Kreatori rata, koje je Zapad u Daytonu ostavio da glume kreatore mira, možda su uspjeli administrativno podijeliti zemlju, ali nisu uspjeli uništiti njenu bit. Svijet mora shvatiti da održavanje statusa quo i stalno optuživanje žrtve više ne prolazi. Bosna i Hercegovina nije prijetnja Evropi. Ona je njeno ogledalo. I ono što Evropa u tom ogledalu vidi nije naš radikalizam, već njeno sopstveno licemjerje. Naš opstanak, uprkos svemu, nije bezbjednosni problem; to je naš civilizacijski trijumf.