Slovo arhivara o KLUBU INTELEKTUALACA MOSTAR (KIM)

 

Istorijski osvrt, društveni kontekst i građanski ultimatum iz marta 1992. godine

Klub intelektualaca Mostar (KIM) osnovan je u predvečerje ratnih sukoba na prostoru Bosne i Hercegovine kao autentična, vanstranačka i multietnička platforma mostarske naučne, kulturne i društvene elite. U vremenu potpune paralize institucija sistema, narastajućeg nacionalizma i militarizacije javnog prostora, KIM je bio jedina organizovana snaga koja je artikulisala glas razuma, građanskog neposluha i antifašizma.

Rukovodstvo Kluba činili su istaknuti građani Mostara, te uži krug saradnika među kojima su bili novinari, profesori, glumci... Prostorije Doma omladine na Rondou i Trg Musala bili su fizičke tačke oko kojih se okupljala alternativna, civilizovana javnost grada, a Klub je održavao bliske veze i koordinaciju sa srodnim antiratnim organizacijama u regionu, poput "Beogradskog kruga".

10. i 11. mart 1992: Odbrana civilizacijskog tkiva grada

Djelovanje KIM-a doživljava svoj istorijski vrhunac 10. marta 1992. godine, neposredno nakon masovnog, koordinisanog napada eksplozivnim napravama na Partizansko spomen-groblje — remek-djelo arhitekte Bogdana Bogdanovića i ključni simbol mostarskog antifašizma.

Klub intelektualaca Mostar je reagovao trenutno. Prepoznavši da miniranje spomenika nije izolovani huliganizam već smišljeni urbicid i uvertira u otvoreni ratni sukob, KIM upućuje brzi poziv građanima. Istog dana, hiljade Mostaraca ispunile su devastirane terase spomen-groblja.

Ovaj skup, koji je direktno prenosila lokalna TV As, ostao je zabilježen kao jedinstven primjer spontanog građanskog konsenzusa. Iz zajedničkog dijaloga intelektualaca i okupljenog naroda formulisani su ultimativni zahtjevi vlastima, koje su prisutni podržali ovacijama i skandiranjem. Na skupu su, govorili vodeći autoriteti kulturnog života grada: novinar i pjesnik Mišo Marić, predsjednik SUBNOR-a Mostara Alija Bijavica, glumac Toni Pehar, sekretar Kulturno-prosvjetne zajednice (KPZ) Ivan Džidić, Sead Đulić, umjetnički rukovodilac eMTeeM-a i brojni drugi..

Dokumentarni zapis: Ultimatum KIM-a i građana Mostara

Zahtjevi formulisani 10. marta 1992. godine predstavljaju prvorazredni pravno-politički i etički dokument tog vremena. Oni su sadržavali sljedeće taksativne tačke upućene tadašnjim civilnim i vojnim vlastima:

 1. Hitne ostavke svih članova Izvršnog odbora Skupštine opštine Mostar zbog nesposobnosti i političke paralize.

 2. Ostavke šefova policije u Mostaru i Hercegovini zbog izjava da građanima ne mogu garantovati bezbjednost.

 3. Momentalno objelodanjivanje rezultata istraga sa imenima i prezimenima počinilaca i nalogodavaca krađe stotina kilograma eksploziva i svih bombaških akcija u gradu.

 4. Hitno doputovanje ministarskog vrha MUP-a BiH (A. Delimustafića i V. Žepinića) u Mostar radi direktnog suočavanja sa građanima.

 5. Proglašenje svenarodnog dana građanskog neposluha za srijedu, 11. marta 1992. godine.

Vlastima je ostavljen rok do 11. marta u 12:00 sati. Budući da su zahtjevi ignorisani, KIM je istog dana u 17:00 sati pokrenuo masovni protestni skup na Trgu Musala, gdje su hiljade građana tijelima i jasnim nepristajanjem stali na barikadu odbrane zajedničkog života.

Istorijski značaj i zaključak

Klub intelektualaca Mostar nije uspio zaustaviti ratne mašinerije koje su pokrenute van hercegovačkih ulica, ali je ostavio neoboriv istorijski dokaz. Rad KIM-a i proglasi iz marta 1992. godine svjedoče da:

 * Mostar nije bio prirodno i dobrovoljno podijeljen grad, već je njegovo tkivo razdirano nasilno, pod okriljem noći i političkih ucjena.

 * Građanski otpor fašizmu i primitivizmu u Mostaru ima duboko, autohtono i organizovano korijenje.

 * U trenucima najveće krize, mostarska inteligencija nije pobjegla u salonski komfor, već je izašla na ulicu i stala ispred naroda.

Ova arhivska građa i sjećanje na KIM danas ne pripadaju samo prošlosti. Oni su ustavni dokument i putokaz za svaku buduću generaciju koja vjeruje da se ludilu mora suprotstaviti um, a primitivizmu civilizacija.