Jun 1992. u Mostaru: Odbrana od agresije ili uvod u novu okupaciju?

Jun 1992. u Mostaru: Odbrana od agresije ili uvod u novu okupaciju?

Historija Mostara i južne doline Neretve u ljeto 1992. godine već decenijama pati od selektivnog pamćenja i jednostranih narativa. Dok se kroz zvanične političke manifestacije i obilježavanja takozvanih „Lipanjskih zora“ ili „Dana pobjede“ slavi apsolutni trijumf i potpuno oslobođenje od srpsko-crnogorskog agresora, kasniji historijski tokovi, a naročito brutalna ratna i poratna zbilja pod dominacijom HDZ-ove politike, nameću jedno duboko i traumatično pitanje: Da li je dan oslobođenja za hiljade Mostaraca zapravo bio dan početka nove okupacije?

Da bi se na ovo pitanje odgovorilo na bazi činjenica, nužno je napraviti jasnu distinkciju između vojnog čina odbrane grada i političkih procesa koji su se odvijali u pozadini, a koji su u mjesecima nakon juna 1992. godine potpuno obesmislili pojam slobode za sve koji nisu pristali na koncept jednonacionalne paradržave.

Vojni imperativ odbrane vs. Politička uzurpacija

U junu 1992. godine, protjerivanje JNA (koja je formalno transformisana u Vojsku RS) i paravojnih formacija s desne i lijeve obale Neretve te njihovo potiskivanje na Podveležje, za običnog građanina Mostara imalo je samo jedno značenje – biološki opstanak i prekid paklenog granatiranja. U tim borbama, rame uz rame, ginuli su i Hrvati i Bošnjaci, okupljeni oko zajedničkog cilja: odbrane vlastitog doma. Samostalni bataljon odbrane Mostara, formiran pretežno od mostarskih Bošnjaka i patriota, te jedinice koje će kasnije činiti okosnicu Četvrtog korpusa Armije RBiH, dale su ključni, ravnopravan doprinos deblokadi grada.

Međutim, paradoks „oslobođenja“ nastupa jer je politička pozadina davno bila pripremljena za drugačiji scenarij. Političko vodstvo HDZ-a je još 18. novembra 1991. godine u Grudama proglasilo Hrvatsku zajednicu Herceg-Bosnu (HZ HB), čiji je statut eksplicitno predviđao preuzimanje zakonodavne i izvršne vlasti.

Ključni korak ka političkoj uzurpaciji desio se neposredno prije same akcije oslobođenja, 15. maja 1992. godine, kada Općinski štab HVO Mostar donosi jednostranu Uredbu o privremenom ustrojstvu izvršne vlasti i uprave na području općine Mostar. Ovom uredbom ukinuta je legalna Skupština opštine Mostar i njeni izvršni organi, a sva vlast prenesena na HVO. Vojni uspjeh u junu poslužio je kao paravan za punu implementaciju ove odluke i uvođenje jednonacionalnog monopola nad oslobođenom teritorijom.

Simptomi nove okupacije: Puzajući aparthejd

Teza da je jun 1992. bio uvod u novu okupaciju najbolje se brani hronologijom administrativnih i vojnih pritisaka koji su uslijedili odmah nakon potiskivanja srpsko-crnogorskih snaga: Sistematsko ukidanje obilježja države BiH: Odmah po „oslobođenju“, HVO dekretima uvodi hrvatski dinar kao jedino legalno sredstvo plaćanja, privredni giganti poput Aluminija i Soko-la se jednostrano preimenuju i registruju pod okrilje HZ HB, a sa javnih ustanova skidaju se legalna obilježja Republike BiH i zamjenjuju šahovnicama.

Vojni ultimatumi i razbijanje zajedničkog fronta: Već u ljeto i jesen 1992. godine, HVO počinje s otvorenim pritiscima na pripadnike Samostalnog bataljona odbrane Mostara i tek formirane jedinice Armije RBiH. Borcima ne-hrvatima se nameće ultimatum da moraju potpisati lojalnost HVO-u, ući u njegov sastav i nositi njegova obilježja, ili predati oružje. Oni koji su odbili, proglašavani su "paravojnim formacijama", čime je otvoren put za unutrašnji sukob.

Etnička homogenizacija i kulturocid: Jun 1992. donio je i masovni izgon preostalog srpskog stanovništva iz Mostara, koji je pratio stravičan čin kulturocida – sistematsko miniranje i rušenje Saborne crkve Svete Trojice u sredini tog mjeseca (između 15. i 18. juna), kao i manastira Žitomislić. Činjenica da su ovi spomenici srušeni nakon što su srpske snage napustile grad jasno pokazuje da nova vlast nije planirala obnovu multietničkog tkiva, već radikalno prekrajanje demografske i kulturne slike Mostara.

Nezamisliv je historijski apsurd da su ljudi koji su u junu 1992. krvarili za oslobođenje lijeve obale Mostara, samo nepunu godinu dana kasnije, u maju 1993. godine, od strane tog istog HVO-a masovno hapšeni i odvođeni u logore Heliodrom, Dretelj, Gabelu ili Vojno, dok su njihove porodice brutalno tjerane preko linije razdvajanja. Taj podatak je najeksplicitniji dokaz da režim koji je uspostavljen nakon juna 1992. za pro-bosanske građane nije bio oslobodilački, već okupacioni.

Zaključak

Problematizirati pitanje „da li je dan oslobođenja bio dan okupacije“ ne znači umanjiti značaj slamanja agresorskog obruča oko Mostara u ljeto 1992. godine. Naprotiv, to znači odbraniti historijsku istinu od političkog revizionizma.

Za sve one građane Mostara koji su sanjali slobodan, multietnički grad ravnopravnih ljudi, jun 1992. godine nije donio istinsku slobodu. On je bio tek tragična smjena straže