KOME SMETA CRVENA ZVIJEZDA PETOKRAKA?

Prije par dana, nakon što sam objavio fotografiju sa jednog antifašističkog skupa koji je komemorirao važan događaj iz Drugog svjetskog rata javio mi se stari poznanik i saborac iz minulog rata. Reaguje na moju kapu, koja je poklon slovenačkih antifašista i ima crvenu petokraku na sebi. Kaže mi: „Sve što si rekao potpisujem. I ja tako mislim, ali šta će ti ona kapa sa obilježjem totalitarnih režima. Zar si zaboravio da smo sa njima ratovali i da su pod tom oznakom napravili strašne zločine u našoj zemlji.“

Odgovorio sam mu, ali me nije slušao. Za njega i brojne prije njega ne postoje argumenti, ne postoje činjenice ne postoji ništa do njihovog mišljenja koje prepoznajem kao staru političku matricu značajnog dijela stranki sa nacionalnim predznakom. Zbog sebe, ali i njih, te brojnih kod kojih ovo izaziva nedoumice i nelagodu odlučih temu istražiti i ponešto zapisati.

Dakle, crvena zvijezda petokraka je jedan od najsloženijih političkih simbola 20. vijeka jer u sebi nosi istovremeno ideju oslobođenja, revolucije, socijalne pravde, ali i iskustva represije, totalitarizma i ideološkog nasilja. Upravo zbog toga danas izaziva snažne emocije, naročito na prostoru bivše Jugoslavije.

Nastanak simbola

Petokraka kao simbol postoji mnogo prije komunizma. Pojavljivala se u različitim kulturama kao znak zaštite, čovjeka, kosmosa ili harmonije. Crvenu boju i petokraku revolucionarni socijalistički pokreti povezuju krajem 19. i početkom 20. vijeka, posebno nakon Oktobarske revolucije u Rusiji i stvaranja Sovjetskog saveza. .

Pet krakova najčešće su tumačeni kao:

·  pet kontinenata,

·  jedinstvo radnika,

·  internacionalizam,

·  pobjeda rada nad eksploatacijom,

·  ili jedinstvo vojske i naroda.

Crvena zvijezda postaje službeni simbol komunističkih i socijalističkih pokreta širom svijeta.

Petokraka u Jugoslaviji

Na prostoru bivše Jugoslavije petokraka dobija posebno značenje tokom Drugog svjetskog rata.

Nosili su je partizani pod vođstvom Josipa Broza Tita u okviru Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije.

Za veliki broj ljudi ona simbolizuje:

·  antifašistički otpor,

·  borbu protiv nacizma i fašizma,

·  oslobađanje zemlje,

·  ideju bratstva i jedinstva,

·  društvenu jednakost,

·  prava radnika i besplatno obrazovanje,

·  emancipaciju žena,

·  modernizaciju društva.

U mnogim gradovima bivše Jugoslavije upravo su pod petokrakom vođene ključne bitke protiv okupatora.

Zato je za veliki broj ljudi petokraka prije svega antifašistički simbol.

Zašto je nakon devedesetih postala sporna

Tokom raspada i ratova 1990-ih simbol dobija potpuno novo čitanje.

Mnogi narodi i političke grupe počinju petokraku povezivati sa:

·  komunističkim jednopartijskim sistemom,

·  političkim progonom neistomišljenika,

·  represijom,

·  zatvorima poput Golog otoka,

·  gušenjem nacionalnih identiteta,

·  ekonomskim neuspjehom socijalističkog sistema,

·  te u nekim sredinama i sa vojskom koja je učestvovala u ratovima devedesetih.

Posebno je važna činjenica da simbol nikada nije ostao „neutralan”. Ljudi ga često doživljavaju kroz vlastito porodično iskustvo:

·  neko kroz sjećanje na oslobođenje od fašizma,

·  neko kroz sjećanje na političku represiju,

·  neko kroz nostalgiju za socijalnom sigurnošću,

·  neko kroz traumu rata.

Argumenti ZA zabranu

Oni koji traže zabranu crvene petokrake najčešće navode sljedeće argumente:

1. Simbol totalitarizma

Tvrde da je komunizam u mnogim državama proizveo masovne zločine, političke progone i logore, slično kao fašistički režimi.

Često se pozivaju na represije u:

·  Sovjetskom savezu,

·  Narodnoj republici Kini,

·  Kambodži pod Pol Potom,

·  ili na političke progone u socijalističkoj Jugoslaviji.

2. Poistovjećivanje sa represijom

Za mnoge ljude petokraka nije simbol slobode nego simbol države koja je kontrolisala mišljenje, medije i politički život.

3. Dvostruki standardi

Neki smatraju da ako su nacistički simboli zabranjeni, onda bi trebalo zabraniti i komunističke simbole jer su i jedni i drugi povezani sa autoritarnim režimima.

Argumenti PROTIV zabrane

Oni koji se protive zabrani navode drugačiji istorijski okvir.

1. Antifašističko nasljeđe

U većem dijelu Evrope crvena zvijezda je bila simbol pokreta koji su se borili protiv fašizma i nacizma tokom Drugog svjetskog rata.

U jugoslovenskom kontekstu pod petokrakom su oslobađani:

·  Sarajevo,

·  Mostar,

·  Beograd,

·  Zagreb i brojni drugi gradovi.

2. Razlika između ideje i zloupotrebe

Protivnici zabrane tvrde da simbol sam po sebi nije zločin, nego način na koji je korišten.

Navode primjer da:

·  krst nije zabranjen zbog inkvizicije,

·  nacionalne zastave nisu zabranjene zbog ratnih zločina počinjenih pod njima.

3. Istorijska složenost

Mnogi istoričari upozoravaju da bi zabrana mogla dovesti do revizije istorije i relativizacije antifašističke borbe.

Posebno u zemljama bivše Jugoslavije, gdje je partizanski pokret bio jedan od najvećih pokreta otpora u okupiranoj Evropi.

4. Sloboda izražavanja

U demokratskim društvima često se smatra da država ne treba zabranjivati političke simbole osim ako direktno podstiču mržnju ili nasilje.

Ključno pitanje: može li simbol imati samo jedno značenje?

To je vjerovatno centralna tačka ovog razmišljanja.

Crvena petokraka nije samo:

·  ni simbol slobode,

·  ni simbol represije.

Ona je istorijski prostor sukoba sjećanja.

Za nekoga znači:

·  pobjedu nad fašizmom,

·  industrijalizaciju,

·  socijalnu sigurnost,

·  ideju jednakosti.

Za drugoga znači:

·  politički strah,

·  jednoumlje,

·  zabranu drugačijeg mišljenja,

·  nacionalnu represiju.

Zato se rasprava o petokraci zapravo vodi oko pitanja:

·  ko ima pravo na istorijsko pamćenje,

·  čije se žrtve priznaju,

·  i može li jedno društvo podnijeti složenost vlastite prošlosti.

Zato je važno izbjeći i romantizaciju i demonizaciju simbola. Najzanimljiviji pristup je pokazati kako isti znak može biti istovremeno simbol oslobođenja i simbol traume — zavisno od istorijskog iskustva onoga ko ga gleda.

Ovdje moram podsjetiti da je Jugoslovenska narodna armija formalno počela uklanjati crvenu petokraku sa uniformi i oznaka u oktobru 1991. godine, usred raspada Jugoslavije i ratova u Hrvatskoj.

Tada su:

·  sa kapa,

·  šljemova,

·  oznaka činova,

·  i drugih vojnih obilježja

uklanjane petokrake, a zamjenjivane su:

·  jugoslovenskom trobojkom,

·  štitovima,

·  i kokardama u nacionalnom srpskom stilu.

Mnogi istoričari upravo taj trenutak vide kao simbolički kraj „partizanske“ i socijalističke JNA i njen prelazak u vojsku pod dominantnim uticajem srpskog nacionalnog projekta. Zato se često kaže da je JNA tada prestala biti:

·  „jugoslovenska“,

·  „narodna“, a ostala samo „armija“.

Formalno, sama JNA prestaje postojati u maju 1992. kada nastaje Vojska Jugoslavije.

Znači da službeno tvrdnja da smo sa tim simbolom ratovali poslije 1992. godine jeste laž. Ali veoma je zanimljivo istaći:

Petokraka nije nestala zato što je JNA postala „neutralna“, nego zato što se mijenjao identitet države i vojske. Uklanjanje zvijezde bilo je politička poruka — raskid sa antifašističkim i socijalističkim nasljeđem na kojem je JNA formalno bila zasnovana od Drugog svjetskog rata.

Tu se otvara važno pitanje: da li je petokraka devedesetih odbačena zbog komunizma — ili zato što je podsjećala na ideju zajedničke Jugoslavije i nadnacionalnog identiteta?

Ovdje moram podsjetiti na još jedno važno pitanje i informaciju koja se često proizvoljno tumači.

Naime, najpoznatija presuda Evropskog suda za ljudska prava o crvenoj petokraci jeste slučaj:

Vajnai Atila iz Mađarske

Evropski sud za ljudska prava u Strasbourgu presudio je 2008. godine da kažnjavanje čovjeka zbog nošenja crvene petokrake predstavlja kršenje slobode izražavanja iz člana 10 Evropske konvencije o ljudskim pravima.

O čemu se radilo?

Mađarski ljevičarski političar Attila Vajnai nosio je crvenu zvijezdu na mirnom javnom skupu u Budimpešti. Mađarska ga je osudila po zakonu koji je zabranjivao „totalitarne simbole”.

On se žalio Evropskom sudu tvrdeći da mu je povrijeđena sloboda izražavanja.

Sud je presudio u njegovu korist.

Ključni stavovi Suda

Sud nije rekao da petokraka nema problematičnu istoriju. Naprotiv — priznao je da je povezana i sa totalitarnim režimima i represijom. Ali je naglasio nešto veoma važno:

1. Simbol nema samo jedno značenje

Sud je naveo da crvena zvijezda nije isključivo simbol totalitarizma, nego i:

·  međunarodnog radničkog pokreta,

·  ljevičarskih ideja,

·  antifašističkog otpora,

·  socijalnih pokreta.

To je veoma važna rečenica i stavj: isti simbol može imati više istorijskih značenja.

2. Demokratija mora tolerisati i uznemirujuće simbole

Sud je rekao da sloboda izražavanja štiti i stavove koji:

·  vrijeđaju,

·  šokiraju,

·  ili uznemiravaju dio društva.

Drugim riječima: demokratsko društvo ne može automatski zabranjivati političke simbole samo zato što su kontroverzni.

3. Nije postojao „realan i neposredan rizik”

Sud je posebno naglasio da u tadašnjoj Mađarskoj nije postojao stvarni rizik obnove komunističke diktature zbog toga što neko nosi petokraku.

To je bio ključ presude: država mora dokazati konkretnu opasnost, a ne samo istorijsku nelagodu.

Značaj presude

Ova presuda postala je veoma važna u evropskom pravu jer je praktično rekla:

·  zabrana nacističkih simbola i zabrana svih komunističkih simbola nisu potpuno ista pravna pitanja;

·  simbol treba posmatrati u konkretnom kontekstu;

·  politički simboli ne mogu se automatski kriminalizovati.

Kasnije je Sud donio još sličnih odluka protiv Mađarske u vezi sa petokrakom.

Važna nijansa u ovom tekstu

Sud nije „rehabilitovao komunizam”.

On nije rekao:

·  da komunistički režimi nisu činili represiju,

·  niti da petokraka nema traumatično značenje za mnoge ljude.

Sud je rekao nešto drugo: u demokratiji država mora biti veoma oprezna kada zabranjuje političke simbole, jer time zadire u slobodu mišljenja i istorijskog sjećanja.

To je možda najzanimljivija filozofska dimenzija cijelog pitanja: može li demokratija podnijeti simbole prošlosti čak i kada su bolni?

Znam da onaj moj poznanik ovo vjerovatno neće pročitati, ali neka ostane zapisano zbog nekih koji će pročitati jer im je zadatak da prate svaku moju izgovorenu i zapisanu riječ.